W czasach, gdy systemowe rozwiązania często rozmijają się z potrzebami uczniów i nauczycieli, najważniejsze zmiany zaczynają się w klasie, od pojedynczego nauczyciela. Pedagogom szukającym inspiracji i siły do zmiany z pomocą przychodzi książka „Jak pomóc sobie i uczniom. Praktyczne wskazówki do zmiany sposobu prowadzenia lekcji” Pernille Ripp, której polska edycja, opatrzona wstępem Marzeny Żylińskiej, miała niedawno swoją premierę.
Chyba każdy z nas pamięta swój pierwszy dzień w szkole. Wielu na pewno wciąż bliskie są, rozpoczynające książkę, spostrzeżenia młodego nauczyciela, który jest zagubiony wobec wyzwań wychowawczych i czuje dysonans pomiędzy wiedzą wyniesioną ze studiów i realiami szkoły. Ten moment, gdy teoria zderzyła się z praktyką, a pewność siebie ustąpiła miejsca pytaniom: czy sobie poradzę? Czy to, czego nauczyłem się na studiach, rzeczywiście mi pomoże?
Mowa tu także o potrzebie wsparcia ze strony bardziej doświadczonych nauczycieli, pracy zespołowej czy wymianie doświadczeń. To cenne uwagi, ponieważ w wielu polskich szkołach nauczyciele bronią swojej tajemnej wiedzy i rywalizują ze sobą, zamiast podjąć współpracę.
“To nie rywalizacja, lecz współpraca daje nam siłę”.
To także przypomnienie o tym, że każdy ma prawo do popełniania błędów, uczenia się na nich, a w końcu autorefleksji. Refleksyjny nauczyciel = refleksyjny uczeń, czyli mający przestrzeń do zadawania pytań i robienia błędów.
Jednym z najcenniejszych spostrzeżeń zawartych w książce jest podkreślenie roli relacji jako fundamentu procesu edukacyjnego. Ripp przekonująco ukazuje, że atmosfera wzajemnego zaufania i zrozumienia warunkuje poczucie bezpieczeństwa, które jest kluczowe, aby uczniowie chcieli i mogli wyrażać własne zdanie i czuć się ważną częścią szkoły.
Stąd już niedaleka droga do wzięcia za tę społeczność odpowiedzialności. A o takie zaangażowanie niezwykle trudno we współczesnym świecie.
Drugi rozdział książki rozpoczyna się od kluczowego pytania, które powinno towarzyszyć każdej refleksji nad własną praktyką pedagogiczną: “Czy chciałbyś być uczniem w swojej klasie?” To proste, lecz niezwykle mocne pytanie zmusza do autorefleksji, do spojrzenia na swoją pracę z perspektywy tych, dla których pracujemy – naszych uczniów.
W innym miejscu autorka zauważa: “Może powinnam zamilknąć, żeby usłyszeć moich uczniów“. To wymaga od nauczyciela odwagi, ale jest kluczem do zmiany z nauczyciela typu pruskiego w osobę tworzącą przestrzeń do nauki.
Ripp przekonuje, że każdą zmianę w edukacji należy zacząć od siebie. Jednocześnie podkreśla wagę równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. Jej słowa: “Dobrym nauczycielem jest tylko ten, kto potrafi być szczęśliwy poza szkołą” (s.110) przypominają, jak łatwo zatracić się w pracy, zapominając o własnych potrzebach.
Co istotne, autorka jest w swoich radach wiarygodna – sama doświadczyła trudności ze stawianiem granic, a teraz dzieli się wskazówkami, które mogą uchronić przed poczuciem wypalenia zawodowego lub mogą być pomocne w tym, aby zdać sobie sprawę, że nam tej równowagi brakuje.
Wartością książki jest jej praktyczne podejście. Autorka nie oczekuje od czytelnika natychmiastowej rewolucji w klasie – wręcz przeciwnie, zachęca do wprowadzania zmian stopniowo, w tempie, które jest komfortowe dla nauczyciela.
Poszczególne rozdziały prowadzą czytelnika przez różne aspekty transformacji: od stworzenia przyjaznej przestrzeni w klasie, przez budowanie relacji, po odejście od nagród i kar na rzecz wzmacniania wewnętrznej motywacji uczniów.
Książka podpowiada również, jak zmienić podejście do zadań domowych, oceniania czy realizacji podstawy programowej, nie tracąc z oczu najważniejszego celu – wspierania uczniów w ich rozwoju.
Struktura książki – z podsumowaniami rozdziałów i przejrzystym układem treści – sprzyja wielokrotnemu do niej powracaniu. To ważne, ponieważ, jak podkreśla autorka, najlepszy nauczyciel to “nauczyciel w drodze” – osoba, która nie zatrzymuje się w rozwoju i nie boi się zmieniać swoich metod.
Choć czasem poszatkowana struktura rozdziałów, przeplatana wskazówkami i refleksjami, może sprawiać wrażenie chaosu, jest to niewielka wada w porównaniu z wartością, jaką niesie ta książka dla nauczycieli szukających drogi do zmiany.
Nauczyciele związani z ruchem Budzących się Szkół, zaznajomieni z neurodydaktyką, rozbudowanymi pozycjami książkowymi, chociażby autorki przedmowy Marzeny Żylińskiej czy Marka Kaczmarzyka, znajdą tu wiele znajomych wątków, nie będą więc dla nich odkrywcze. Z kolei dla osób stawiających pierwsze kroki i tych poszukujących inspiracji do zmiany, książka Ripp będzie na pewno cennym przewodnikiem.
To książka idealna dla polskiego nauczyciela, który po kolejnej zmianie na stanowisku ministra edukacji stracił jakiekolwiek złudzenia i ponownie przekonał się, że może liczyć wyłącznie na siłę oddolnych zmian, wynikających z realnych potrzeb środowiska, w którym pracuje. Ta książka da mu odwagę i siłę, by zacząć.
Agnieszka Bratek
polonistka, nauczycielka języka polskiego, pedagog specjalny w niepublicznej szkole podstawowej
Tytuł oryginału: Passionate Learners: How to Engage and Impower Your Students;
Przekład: Elżbieta Manthey, Wojciech Musiał;
Liczba stron: 360;
Data premiery: 10 marca 2025 r.;
Wydawca: Dobra Literatura
