Do Rady Ministrów trafił właśnie przygotowany przez MEN projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw. Głównym celem projektu jest uporządkowanie regulacji dotyczących praw i obowiązków uczniowskich, a także zapewnienie ochrony w zakresie w kontekście poszanowania godności ucznia i równego traktowania. Powrócił także temat nieobecności uczniów w szkołach.
Projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw przygotowany został przez Zespół ds. Praw i Obowiązków Ucznia, powołany w Ministerstwie Edukacji Narodowej przez Minister Edukacji Barbarę Nowacką w marcu 2024 r. Zespół, który przygotował rekomendacje, składa się z nauczycieli-praktyków, nauczycieli akademickich, prawników, a także przedstawicieli organizacji pozarządowych działających na rzecz uczniów i ich praw.
„Prawa i obowiązki uczniowskie to istotne społecznie zagadnienie, szczególnie że prawa i obowiązki te wynikają z ludzkiej godności […], a szkoła lub placówka oświatowa to pierwsze miejsce, gdzie jednostka mierzy się z hierarchiczną podległością, nierzadko wobec władzy publicznej, będąc szczególnie narażoną na naruszenia z uwagi na wiek i nieznajomość prawa” – czytamy we wstępie projektu Ministerstwa Edukacji Narodowej.
Autorzy projektu, za który odpowiedzialna jest ministra Barbara Nowacka, wskazują, że „kluczowe, aby już od wieku dziecięcego propagować wśród uczniów idee ich praw, wolności i obowiązków, a także pokazywać im, jak prawo działa w praktyce poprzez bezpośrednie przełożenie na nich samych”.
„Nie można ponadto nie zauważyć, że z uwagi na hierarchiczną podległość ucznia w środowisku oświatowym możliwe jest naruszanie jego praw lub wolności, nawet nieintencjonalne” – czytamy.
Zdaniem autorów projektu możliwość tych naruszeń potęguje m.in. „brak zebrania w jeden katalog praw i wolności przysługujących uczniom […], scedowanie w art. 98 ust. 1 pkt 17 i art. 99 ustawy – Prawo oświatowe dokładnego określenia katalogów praw i obowiązków uczniowskich na szkolne statuty, co powoduje niejednolitość na poziomie kraju, jak również budzi wątpliwości co do prawidłowości regulacji zawartej w art. 99 ustawy – Prawo oświatowe”.
Resort podkreśla, że w ustawie – Prawo oświatowe i innych aktach prawnych występują różne uczniowskie prawa podmiotowe. Są one jednak „rozrzucone” w różnych miejscach systemu prawnego, „co utrudnia uczniom – osobom młodym i niewykwalifikowanym w prawie – zapoznawanie się z nimi”.
W uzasadnieniu projektu mowa także o aktualnie obowiązującym przepisie art. 85 ust. 5 ustawy – Prawo oświatowe, regulującym prawa ucznia w kontekście działalności samorządu uczniowskiego, który zdaniem autorów może budzić wątpliwości co do hierarchicznej ważności praw ucznia, a także prawidłowej oceny, co jest prawem ucznia, a co uprawnieniem samorządu uczniowskiego, jako społecznego organu w systemie oświaty a także o zagadnieniach związanych z prawami pełnoletnich osób uczących się i ich relacji z rodzicami w obliczu wygaśnięcia władzy rodzicielskiej oraz zyskania pełnej zdolności do czynności prawnych.
Projekt zakłada również przeniesienie na poziom ustawowy katalogu kar dla uczniów oraz procedury ich wymierzania. Aktualnie stanowią o nich akty wewnętrze – statuty szkół lub placówek oświatowych. Mowa np. o nakazanie opuszczenia sali lekcyjnej, czy też czynności usprawiedliwienia nieobecności ucznia, który obecnie ustawa – Prawo oświatowe również nie reguluje.
Wnioskodawcy podkreślają także, że aktualny próg 50 proc. nieusprawiedliwionych nieobecności jest zbyt wysoki.
Zwracają uwagę na niewielki odsetek szkół lub placówek, w których powołane zostały rady szkoły lub placówki.
Autorzy projektu pragną także „wzmocnić pozycję prawną […] nauczycieli (wychowawców, innych pracowników pedagogicznych w przedszkolach, szkołach i placówkach oświatowych; dalej w tym akapicie zbiorczo: nauczyciele).
Jednym z celów projektu jest uczynienie grupy zawodowej nauczycieli „funkcjonariuszami publicznymi w pełni”.
W projekcie mowa również o braku „na poziomie ogólnokrajowym […] dedykowanej osoby, do której mogliby zwrócić się wszyscy uczniowie”, jak to jest w przypadku rzeczników praw uczniowskich na poziomie szkolnym, samorządowym lub wojewódzkim.
Projekt ustawy przewiduje m.in.
1. Dodanie w art. 4 ustawy – Prawo oświatowe pkt 20a wprowadzającego definicję pojęcia „społeczność szkolna”, w skład której będą wchodzić: nauczyciele, rodzice i uczniowie;
2. Wprowadzenie nowego rozdziału pt. „Prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony praw i wolności uczniowskich”.
3. Przeniesienie katalogu praw uczniowskich na poziom ustawowy. Proponowany otwarty katalog praw i wolności uczniowskich zawiera prawa ucznia m.in. do poszanowania jego godności oraz praw i wolności z niej wynikających, równego traktowania z innymi uczniami, rzetelnego i opartego na aktualnej wiedzy naukowej procesu nauczania i wychowania, poszanowania jego prywatności, posiadania na terenie szkoły lub placówki przedmiotów osobistych, które nie mogą być mu odebrane przez pracowników szkoły, z wyjątkiem przedmiotów, które zagrażają bezpieczeństwu członków społeczności szkolnej lub naruszają zasady bezpieczeństwa obowiązujące w tej szkole lub placówce, prawo do kształtowania własnego stroju i wyglądu.
4. Stworzenie ustawowego i zamkniętego katalogu obowiązków uczniowskich.
5. Wprowadzenie w ustawie katalogu kar dla uczniów oraz procedury ich wymierzania. Wnioskodawca zauważył, że swoboda wśród szkół i placówek w zakresie katalogu kar dla uczniów powodowała, że w części szkół niektóre kary naruszały istotę np. prawa do nauki (poprzez np. nakazanie opuszczenia sali lekcyjnej).Projektowana regulacja zakłada – w sytuacji, gdy niewystarczające okażą się „zwykłe” środki oddziaływania wychowawczego, m.in. takie pozycje w katalogu kar dla uczniów, jak upomnienie pisemne i nagana, zwrócenie się z wnioskiem o przeniesienie do innej szkoły, czy skreślenie z listy uczniów.
6. Powołanie systemu organów ochrony praw uczniowskich. Projektowane rozwiązania zakładają powołanie Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich, 16 Wojewódzkich Rzeczników Praw Uczniowskich, Samorządowych (Gminnych i Powiatowych) Rzeczników Praw Uczniowskich, Szkolnych Rzeczników Praw Uczniowskich.
7. Obligatoryjne powoływanie rad szkół lub placówek.
8. Zmiany w przepisach o samorządzie uczniowskim.
9. Zmiany w przepisach dot. oceniania w odniesieniu do uczniów pełnoletnich. Chodzi tutaj o potrzebę uporządkowania sytuacji prawnej uczniów pełnoletnich w szkole lub placówce i sporów pomiędzy uczniami pełnoletnimi a szkołami lub placówkami, w których się uczą, które dotyczą problemu udostępniania ich ocen czy sporządzonych prac ich rodzicom, mimo wygaśnięcia już władzy rodzicielskiej.
10. Przyznanie nauczycielom, wychowawcom i innym pracownikom pedagogicznym statusu funkcjonariuszy publicznych.
11. Zmiany w przepisach dotyczących frekwencji uczniów i usprawiedliwiania ich nieobecności. Wnioskodawca planuje wskazać, że poprzez niespełnianie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki należy rozumieć albo nieusprawiedliwioną nieobecność na co najmniej 50 proc. dni zajęć w okresie jednego miesiąca, albo na co najmniej 25 proc. dni zajęć w okresie całego roku szkolnego.
Planowany termin przyjęcia projektu przez Radę Ministrów to II kwartał 2025 r.
Z konieczności zaprezentowaliśmy Państwu wyłącznie kluczowe punktu projektu, bez szczegółowego ich omówienia.
Ze względu jednak na niezwykłą wagę projektu, który rekomenduje wiele istotnych dla nas wszystkich zmian w ustawie – Prawo oświatowe, do tematu i poszczególnych zagadnień będziemy jeszcze nieraz na bieżąco wracali.
Źródło: Gov.pl
